Een groot deel van de mensen met autisme denken snel zwart-wit door hun eigen normen, waarden en overtuigingen. Er zit vaak niets tussen, maar je kunt je er meer bewust van worden.

Autisme en zwart-wit denken

Indien je ervan overtuigd bent dat je ergens gelijk in hebt (misschien heb je dat ook wel), is het moeilijk om van je eigen gedachten en principes af te wijken. Het standvastig en rechtlijnig denken bij mensen met autisme is iets wat veel voorkomt. Een situatie kan dan in het hoofd helemaal goed of juist helemaal fout zijn. De nuance ontbreekt dan, waardoor de rechtlijnigheid in het denken voor anderen vaak storend of zelfs rigide kan zijn. Flexibel kunnen denken en schakelen is nu eenmaal niet iets wat mensen met autisme altijd makkelijk afgaat.

Waarom komt dit zwart-wit denken vaak voor?

Een autisme brein houdt van overzichtelijkheid en controle. Door je vanuit je eigen voorstellingsvermogen een situatie op een bepaalde manier te interpreteren, geeft dat een gevoel van houvast. Zo is het, zo zal het wel gaan en zo klopt het, zijn dan gedachten die helpen om een situatie te voorspellen. Aan de ene kant is dat heel begrijpelijk, maar aan de ander kant belemmert het je om situaties of gebeurtenissen vanuit een breder perspectief te beoordelen. Helemaal als je ervan overtuigd bent dat je ergens gelijk in hebt. Probeer in elk geval open te staan voor de visies, meningen en standpunten van ander en bedenk dan of je daar een punt van logica uit kan halen.

De meest voorkomende zwart-wit kenmerken en denkfouten

Hieronder benoemen wij de meest voorkomende zwart-wit kenmerken of denkfouten die regelmatig bij mensen (met autisme) voorkomen:

  • Uitgaan van het ergste
    Veel mensen met autisme zijn een ster in scenariodenken om overzicht in het brein te creëren. Echter leidt dit vaak naar negatief doemdenken en rampscenario’s. Gedachten als: “daar gaan we weer, het zal toch wel weer mis gaan, ik ga mijn baan kwijtraken, hij of zij wordt toch boos op mij, dit zal wel weer een conflict worden e.d.”. Altijd uitgaan van het ergste geeft je echter wel een gekleurde blik en kijk op dingen die negen van de tien keer toch anders verlopen.

  • Detailgericht denken
    Veel mensen met autisme zijn gefocust op de waarneming van details. Mede omdat de informatieverwerking bij autisme vaak anders verloopt. Hierdoor kunnen situaties eenzijdig worden geïnterpreteerd. De grote lijnen van een verhaal worden dan niet goed gevolgd. Het brein blijft hangen op soms onbelangrijke details of iemand schiet er in door. In bepaalde gevallen kan dit juist ook heel goed zijn. Dan hebben we het meer over vooruitstrevend denken in situaties, waarin iemand met autisme bepaalde details al lang ziet, maar anderen niet.

  • Anderen de schuld geven zonder zelfreflectie
    Veel mensen met autisme houden van duidelijkheid, regels en vastomlijnde afspraken. Ze kunnen dan ook snel boos worden als iemand zich hier niet aan houdt. De irritatie en boosheid kan dan bij de ander gelegd worden want: “ze weten toch dat ik geïrriteerd raak als zij zich zo gedragen”? Of: “als anderen zich gewoon aan de regels houden is er niets aan de hand”. Je neemt dan niet de verantwoordelijkheid voor je eigen boosheid, maar legt het buiten jezelf.

  • Wantrouwen naar anderen
    Door negatieve ervaringen en gebeurtenissen, kan er eerder wantrouwen ontstaan naar anderen. Iemand kan dan al snel uitgaan van de slechte intenties van anderen, zonder zich af te vragen of dit realistisch is. Enerzijds is dit een logische reactie op eerdere negatieve situaties, maar niet terecht bij mensen die de beste intenties hebben. Hoe meer iemand negatieve ervaringen in de omgang met mensen heeft meegemaakt, hoe groter het wantrouwen naar anderen vaak wordt.

  • Perfectionisme en geen fouten mogen maken
    Perfectionistisch denken en handelen     en zeker geen fouten mogen maken, komt bij heel veel mensen met autisme voor. Jezelf niet toestaan dat je fouten mag maken en boos worden als het wel gebeurt, kost veel stress. Hier komt het zwart-wit denken bij autisme vaak sterk naar voren. Als er dan ook nog weinig zelfvertrouwen is en een negatief zelfbeeld, wordt dit nog meer versterkt. Je kan je dan al snel een mislukkeling voelen, ongeschikt, niet waardig genoeg en incapabel.

  • Alles persoonlijk opvatten
    Dit komt vooral voor bij mening en feedback geven en ontvangen. Bepaalde uitspraken worden te persoonlijk opgevat of je meent iets te horen wat als een aanval of belediging klinkt, terwijl dit niet zo is. Als je het lastig vindt om uitspraken in de communicatie goed te interpreteren of daar wat meer tijd voor nodig hebt, dan kan je al snel in zwart-wit denken belanden. Je denkt dan snel in aannames en eigen gemaakte overtuigingen die lang niet altijd kloppen met de praktijk.

Het herkennen van zwart-wit denken en je eigen denkfouten

Door het herkennen van het zwart-wit denken en eventuele onbewuste denkfouten, kan je hier meer op gaan letten. Probeer eerst te reflecteren op je eigen gedachten in diverse situaties, voordat je te snel gaat oordelen. Het slimme ‘even tot tien tellen’ kan zeker helpen, samen met de gedachte “Klopt het nu wat ik meen te zien of te ervaren of zou ik het ook anders kunnen interpreteren”? Door steeds te reflecteren op je eigen gedachten, zonder direct iets aan te nemen, leer je jezelf door andere brillen naar situaties te kijken.

Leren omdenken met maatwerk training

Herken je het zwart-wit denken ook bij jezelf en wil je dit verbeteren, kun je denken aan een assertiviteitstraining bij autisme. Hier komen bovengenoemde aspecten ook naar voren en kun je meer uit je zwart-wit denken stappen. Binnen het Autisme Centrum hebben wij diverse trainingsmodules ontwikkeld om mensen te helpen met diverse aspecten waar ze in hun dagelijks leven tegenaan lopen. Met een maatwerk training worden je probleemgebieden, valkuilen en struikelblokken benaderd, waarbij je nieuwe inzichten, kennis, bewustwording en tools krijgt om hier op een praktische manier aan te werken.

“Leren omdenken als aannames en zwart-wit denken het overnemen”